10 okt Duitsland viert zijn gecompliceerde held

Duitsland maakt zich op voor een grootse viering van vijf eeuwen Reformatie. Elleke Bal peilt de stemming bij de oosterburen: wat vieren de Duitsers eigenlijk en welk beeld hebben zij tegenwoordig van ‘hun’ Maarten Luther? “Ik vind het belangrijk dat we stoppen Luther als held neer te zetten”, zegt Margot Kässmann, de Duitse ambassadeur voor de herdenking.

Het is makkelijk verdwalen in de steegjes van de Duitse stad Erfurt. Maar na een paar kronkelende straten en wat bochtjes komt dan toch de oude stenen muur in zicht die het Augustijnenklooster omheint. De zware houten deur staat op een kiertje en biedt zicht op een binnenplaats waar een groep Aziatische toeristen met parapluutjes tegen de zon naar een gids staan te luisteren.

Meer dan vijf eeuwen geleden stond Maarten Luther hier op 21-jarige leeftijd voor de deur. Hij was een paar jaar eerder naar Erfurt gekomen om er te gaan studeren. Rechten, zoals zijn vader dat graag wilde. Maar op 30 juni 1505 vertrok hij middenin het academisch jaar naar zijn ouders, die zo’n tachtig kilometer verderop woonden. Waarom is niet helemaal duidelijk, maar het zou kunnen dat hij hun ging vertellen dat hij liever het klooster in wilde dan dat hij verder ging met studeren. Op de weg terug naar Erfurt maakte Luther iets bijzonders mee, zou hij later schrijven. Hij kwam bij het plaatsje Stotternheim terecht in een onweersbui en werd overvallen door de angst om te sterven. Naar eigen zeggen smeekte hij de heilige Anna om hem te redden. “Help mij en ik zal monnik worden.” En dat gebeurde, op 16 juli 1505 trad hij hier in. In Stotternheim staat nog altijd een gedenksteen.

Het klooster in Erfurt is tegenwoordig een congrescentrum en toeristische attractie, en met de gerenoveerde museumvleugel is alles in gereedheid voor het jubileum van vijfhonderd jaar Reformatie. Birgit Messerschmidt leidt er bijna dagelijks toeristen rond, onder wie veel lutherse Scandinaviërs, Amerikanen en Zuid-Koreanen.

Messerschmidt is een zogeheten Lutherfinder, opgeleid door het Protestantse Instituut voor Volwassenenonderwijs in de Duitse deelstaat Thüringen, waar Erfurt de hoofdstad van is. Handig inspelend op het verwachte Luthertoerisme heeft dat zo’n veertig gidsen opgeleid die in gepolijst Engels hun gasten ontvangen. ‘Houd de gastvrijheid in ere, want zo hebben sommigen zonder het te weten engelen ontvangen’ luidt de slogan van de Lutherfinders, een citaat uit het bijbelboek Hebreeën (13,2). “Eerst wist ik niet of ik wel vroom genoeg was om Lutherfinder te kunnen worden”, zegt de protestantse Messerschmidt, “al snel bleek dat het niet uitmaakte dat ik niet zo vaak naar de kerk ga.” Ze ziet het als een eer, om in de aanloop naar de grote reformatieherdenking in oktober 2017 mensen over het leven van Luther te vertellen. Soms krijgt ze lastige vragen, zoals: “Wat vond Luther nou van de Joden?” Dan probeert ze daar zo eerlijk mogelijk op te antwoorden. Maar meestal vertelt ze gewoon over het leven van Luther, en de reformatiegeschiedenis.

De Reformatie wordt groots herdacht in Duitsland. Trots worden toeristen ontvangen in opgepoetste musea en opgeknapte steden. In alle plaatsen waar Luther ooit zijn gezicht liet zien staan gedenkstenen, informatieborden en gidsen klaar. De Wartburg, de burcht op een heuvel vlak buiten Eisenach waar Luther het Nieuwe Testament in het Duits vertaalde, ontvangt minstens drieduizend bezoekers per dag. Maar koek en ei is het allemaal niet, onder de oppervlakte leven spanningen en veel vragen. Onder meer de Zwitserse kerken vinden dat Duitsland het jubileum te veel naar zich toetrekt en de samenwerking met de rooms-katholieke kerk verloopt stroef. En hoe het nalatenschap van Luther wordt geïnterpreteerd, hangt er vanaf aan wie je daarnaar vraagt. Juist daarom wordt getracht om tijdens deze herdenking vooral het universeel menselijke gezicht van Luther te laten zien.